„Velkomin“ um borð í vélina

Árið 1975 kom út platan Wish You Were Here með Pink Floyd. Þar er að finna lagið Welcome to the Machine, sem fjallar um hvernig stór kerfi geta tekið yfir sköpun og frelsi einstaklingsins. Þegar slíkt gerist fara reglur, skrifræði og fjárhagslegir hvatar að móta rammann – og svigrúm þeirra sem starfa innan kerfisins verður minna.

Þessi myndlíking á stundum vel við þegar horft er til Evrópusambandsins.

Reglur sem passa illa við eyþjóð

Evrópusambandið byggir á sameiginlegu regluverki sem á að gilda fyrir öll aðildarríki. Vandinn er sá að aðstæður landanna eru mjög ólíkar.
Eitt skýrasta dæmið sem rætt hefur verið um að undanförnu er svokallað ETS-kerfi. Þar þurfa fyrirtæki að kaupa losunarheimildir vegna starfsemi sinnar og fyrir fyrirtæki eins og Icelandair getur það þýtt milljarða í aukinn kostnað á meðan helstu samkeppnisaðilar utan Evrópu eru stikk frí. Kerfið var hannað fyrir samgöngur innan Evrópu með þann hvata í huga að ferðalangar nýti sér lestar sem bera minna kolefnisspor en flugsamgöngur. Það segir sig sjálft að sú staða á einfaldlega ekki við hér á Ísland en flug og siglingar eru okkar tenging við umheiminn. Reglur sem henta á meginlandi Evrópu eiga því í tilfelli eins og þessu ekki við og skaða því samkeppnisstöðu landsins.

Sjávarútvegurinn og sameiginleg stefna

Sjávarútvegur er ein af grunnstoðum íslensks efnahagslífs og skiptir sérstaklega miklu máli víða í Suðurkjördæmi — í Vestmannaeyjum, á Höfn, í Þorlákshöfn og víðar þar sem atvinnulíf byggir að verulegu leyti á hafinu. Innan Evrópusambandsins gildir hins vegar sameiginleg sjávarútvegsstefna og eru ákvarðanir um nýtingu auðlinda að stórum hluta teknar á sameiginlegum vettvangi margra ríkja með mjög ólíka hagsmuni. Fyrir þjóð sem hefur byggt upp eigin fiskveiðistjórnunarkerfi og býr yfir einni verðmætustu fiskveiðilögsögu í heimi er þetta ekki lítið mál.

Stór kerfi breytast hægt

Evrópusambandið er stórt og flókið stjórnkerfi sem lítið land eins og Ísland getur illa hreyft við. Það hefur sést í orkumálum Evrópu, í efnahagsmálum og í öryggismálum þar sem ákvarðanataka hefur oft verið þung í vöfum. Þegar 27 ríki þurfa að ná saman er niðurstaðan sjaldnast hraðvirk en það hentar illa fyrir lítið og hraðvirkt hagkerfi eins og Ísland er. Í ofan á lag erum við ríkt land og eru merki um að við munum koma til með að greiða meira til sambandsins en við fáum til baka í formi styrkja og framlaga.

Aðlögun – ekki sérlausn

Í umræðu um aðild gleymist oft að aðildarviðræður snúast fyrst og fremst um að taka upp regluverk sambandsins. Ný ríki laga sig að kerfinu – ekki öfugt. Þess vegna snýst umræðan í raun um þá grundvallarspurningu hvort íslenskt samfélag, íslenskur sjávarútvegur og íslenskt atvinnulíf eigi að laga sig að regluverki sem er fyrst og fremst mótað fyrir aðrar aðstæður. Þegar þetta er borið undir já liða er oftar en ekki farið undan í flæmingi. Það er ekki merki um vilja til yfirvegaðrar og vandaðrar umræðu um hagsmuni Íslands til lengri tíma.